زانست‌و دین‌و شۆڕش / بەشی پێنجه‌م

لەپاڵ ئەو ژمارە زۆرەدا لە هۆکار «کە لەبەشەکانی پێشوودا باسمکردن»، کە پێکڕا گورزی توندیان لە بایەخ‌و نرخی زانست وەشاند... هەردوو کایەی سیاسی‌و رۆشنبیریی کوردی، دوو هۆکاری گەورەی هەرەسە تراژیدییەکەی زانست بوون. زۆر زەحمەتە بەدروستی بزانین لە چ ساتێکدا بەتەواوەتی ئەو خورافەتە ترسناکە لە خۆرهەڵاتدا بڵاودەبێتەوە کە سیاسەت وەک تەنیا چالاکی گرنگ لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا سەیردەکات‌و سیاسی وەک تەنیا رزگارکەر دەبینێت. بەڵام دەتوانین بزانین کە لەسەردەمی پێش جەنگی جیهانی دووەم‌و دوای جەنگدا، بەسەرێک لاوازبوونی دین‌و بەسەرێکی دیش لاوازیی فیکری مەعریفی‌و زانستی پێکەوە بۆشاییەکی مێژوویی گەورە دروستدەکەن کە دەرفەتێکی مێژوویی دەبەخشێتە سیاسەت‌و سیاسییەکان تا وەک تاکە هێزی ئازادی بێنە سەر شانۆ. لەم وێستگەیەوە سیاسەت هەم وەک چالاکییەکی رۆحی‌و هەم وەک چالاکییەکی عەقڵی گەورە خۆی نمایشدەکات‌و ئەو هێزە پیشاندەدات کە دەتوانێت هەم ئەلتەرناتیڤ دین‌و هەم ئەلتەرناتیڤی هەموو جۆرە مەعریفە‌و زانستێک بێت. هەر لەو بۆشاییە مێژووییەشدا حیزب وەک گەورەترین داهێنانی کایەی سیاسی‌و کاراترین ئامێری ئیشکردن، دەبێتە ئەلتەرناتیڤی مزگەوت‌و زانکۆ.

حیزب لەم قۆناغەدا دەزگایەک نییە بیەوێت خۆی وەک دوژمن بە دین یان زانست نیشانبدات، بەپێچەوانەوە حیزب خۆی وەزیفەکانی دین‌و زانست لە ئەستۆ دەگرێت. واتە هەم دەبێت بە دەزگایەکی رۆحی کە ئەندامەکانی بە پەیوەستێکی ئیمانی توند پێکەوە گرێدەدات‌و هەم دەبێت بە دەزگایەکی زانستی کە خوێندنەوەی پێکهاتی کۆمەڵگا‌و دیاریکردنی راست‌و هەڵە دەگرێتە ئەستۆ. واتە بەسەرێک موقەدەس بۆ خۆی داگیردەکات‌و بەسەرێکی تریش هەقیقەتی دونیایی، واتە پیرۆز‌و ناپیرۆزیش دەخاتە بندەستی خۆی. خودی ئەم مۆراڵە، زەمینەسازییەکی باش‌و پێکوڵکارییەکی گرنگ بۆ ئەوە دەکات، شێوە تۆتالیتارەکانی حیزب، لەو جۆرە حیزبانەی کە لە دەوڵەتە نازی‌و فاشی‌و مارکسییەکاندا باڵادەست بوون، لە وڵاتی ئێمەشدا بازبدەنە پێشێ‌و تەواوی گۆڕەپانی سیاسی بگرن... لەم مۆدێلەدا حیزب هەم مزگەوتە، هەم سوپایە، هەم دەزگایەکی زانستیشە کە دەبێت زانستکارانی دیکە لەدەرەوە بیکەن بە مەرجەع. ئیدی ئەو نەوەیە لەسیاسی لەدایکدەبێت کە لەیەککاتدا رابەڕی رۆحین، ژەنەراڵی عەسکەریین، عەلامەی زانستیشن. دروستبوونی ئەمجۆرە لە ئەحزاب‌و سەرکردەی تۆتالیتاری‌و فاشی «کە ئێستا بوونەتە گەورەترین کۆسپی مێژوویی لەبەردەم ئێمەدا» دەگەڕێتەوە بۆ هۆیەکی زۆر گەورە، ئەویش لەدایک نەبوونی زانستە وەک هوشیارییەک کە بەر بەم فۆرمە سیاسییە بگرێت. بەدرێژایی مێژووی سەدەی بیست‌و لە کۆمەڵگاکانی ئێمەدا دەنگێکی رەخنە بەرزنابێتەوە، کە سنوورێک بۆ پەلکوتانی حیزب‌و وەزیفە بێشومارەکانی دابنێت. دیارە نەبوونی کایە مەعریفییەکان «نەبوونی فەلسەفە، کۆمەڵناسی، مرۆڤناسی، فەلسەفەی زانست، سایکۆلۆژیا‌و کۆی کایە بنەڕەتییەکانی ناو زانستە سروشتییەکان» ئەو دەسەڵاتە رەهایە دەبەخشێتە کایەی سیاسی کە وەک تاکە بەرهەمهێنی هەقیقەت ئیشبکات‌و دەربکەوێت.

لە کۆمەڵگای مۆدێرندا خۆپاراستن لە سیاسەت یان فۆرمی حیزب یان بزووتنەوەی رێکخراو نامومکینە، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە، سیاسەت بە گشتی‌و حیزب بەتایبەت چی وەزیفەیەک لە ئەستۆ دەگرێت، ئاخۆ دەبێتە شاکایە‌و تاقانە سەنتەری رۆحی‌و عەقڵی یاخود وەک شوێنێک بۆ پراکتیزەکردن‌و تاقیکردنەوەی کۆمەڵایەتی‌و مێژوویی دەمێنێتەوە... بە کورتی لاوازیی هوشیاریی زانستی‌و مەعریفی، وەرگەڕانی دینیش بۆ دیاردەیەکی سیاسی رووت، ئەو هەلە مێژووییەیان بە سیاسەت بەخشی وەک تاکە کایەی بەهێز‌و تاکە شوێنی چالاکی‌و تەنیا رەوتی رزگارکەر سەیربکرێت. دیارە بە سیاسیبوونی تەواوەتی فەزای ژیان لە دوای جەنگی جیهانی، سەرهەڵدانی بلۆکی کۆمۆنیزم، جەنگی سارد، گەرمبوونی خەباتی ئەنتی کۆلۆنیالیستی لە جیهانی سێهەمدا، شکستی سەربازیی هێزە ئیمپریالیستەکان لە زۆر شوێندا، سەرهەڵدانی دەیان کێشەی نوێ‌و شۆڕشی نوێ... بە گشتی هۆکاری گەورەبوون لەوەدا کە سیاسەت تەواوی چالاکییەکانی تر بخاتە پەراوێزەوە‌و دڕندەیەک بۆ گیانی مرۆڤایەتی بەرەڵابکات کە ناوی حیزبی تۆتالیتارە.

ساتەوەختێک کە من لە دەسەڵاتی سیاسەتدا بە گرنگی دەزانم، ئەو ساتەیە کە ئیتر بە بەربڵاوی دەکەوێتە دروستکردنی موقەدەس بە ناوی خۆیەوە، واتە قۆرغکردنی موقەدەس لە دەستی دین دەردەهێنێت‌و دەیخاتە چنگی خۆی. لەگەڵ کۆتایی جەنگ‌و هەرەسی کۆماری مەهاباد‌و شکستی شێخ مەحموددا ناسیونالیستە کوردەکان دەکەونە دروستکردنی شەبەنگێک لە قودسییەت بەدەوری پیاوە سیاسییەکانی کورددا، قودسییەتێک لەوەیان دەردەهێنێت، وەک مرۆڤی سادە‌و بکەری مێژوویی سەیربکرێن، دەخرێنە سەروو مرۆڤی ئاساییەوە، دەخرێنە دەرەوەی رەخنەوە، وەک بوونەوەری ئەفسانەیی‌و نائاسایی وێنادەکرێن... دواتر ئەم پرۆسەی تەقدیسکردنە بەدەوری بارزانیشدا دەکێشرێت‌و هێدی هێدی دەگوازرێتەوە بۆ هەموو سەرۆک‌و نیمچە سەرۆکەکانی دیش.

سەرهەڵدانی موقەدەسی سیاسی، ئاماژەیە بۆ دوو شتی زۆر گرنگ: یەکەم: لاوازیی دین، چونکە لە سەدەکانی پێشووتردا تەنیا دین پیاوی موقەدەس «مەشایەخ‌و ئەولیا»ی دروستدەکرد. دووەم: لاوازیی زانست، چونکە لە کۆمەڵگایەکدا هوشیاری زانستی کارا‌و زیندووبێت، پرۆسەی تەقدیسکردن نە پیادە دەبێت‌و نە ئاسان دەچەسپێت. بەمجۆرە سیاسەت بەئاسانی وەزیفەی دین داگیردەکات‌و ئەو بەشەشی لەخۆدەگرێت کە لەگەڵ رۆحی زانستدا ناگونجێت. لە ناوەڕاستەکانی سەدەی بیستەوە، سیاسەتی کوردی گەورەترین چەکی دین داگیردەکات کە موقەدەسە، چەکێک کە بەپلەی یەکەم ئاڕاستەی هوشیاری رەخنەیی دەکرێت، واتە دژ بەسەر هەڵدانی عەقڵی زانستی دەخرێتەکار.

پەیوەندی «سیاسەت»‌و «موقەدەس» لە مێژووی سەدەی بیستدا، یەکێکە لەو تەوەرە گەورانەی کە دواتر ماهییەتی شۆڕشەکانی کورد بە بەربڵاوی دیاریدەکات. پێویستی سیاسەتی کوردی بە موقەدەس پێویستییەکی بێسنوور‌و ئۆرگانییە. تا ئەمڕۆ حیزبی کوردی ناتوانێت لە موقەدەس جیاببێتەوە‌و سنوورێک بۆ «پیرۆزاندن»‌و «شتپەرستی یان فیتشیزمی سیاسی» دابنێت. ئەم پرۆسەی موقەدەس دروستکردنە، گرێدراوی رۆحی گوتاری مانەوەیە، لە لۆژیکی ئەم گوتارەدا پاراستنی نەتەوە لە فەوتان‌و نەمان، وادەخوازێت کە تەواوی شتەکان بە شەبەنگێکی موبارەک گەمارۆبدەین تا لە بەسەرچوون‌و فەوتان بیانپارێزین. گوتاری مانەوە بەپلەی یەکەم دەبێتە بزوێنەر‌و دینەمۆی گواستنەوە لە «موقەدەسی غەیبی»یەوە بەرەو «موقەدەسی دونیایی». ئەوەی ئەم گوتارە تەقدیسیدەکات، خودا نییە، بەڵکو هەموو ئەو شتانەیە کە لە مانەوەی کورددا دەتوانن وەزیفەیەکی گرنگ وەربگرن... لەسەروو هەمووشیانەوە «سەمبولە سیاسییەکان»، بەپلەی یەکەمیش سەمبولی «حیزبی موبارەک»‌و «سەرۆکی موبارەک». هەڵبەت دواتر کە «گوتاری مانەوە» رۆحە ناسیونالیستییەکەی خۆی وندەکات، کە لەوە دەکەوێت بتوانێت «گوتاری مانەوەی نەتەوە» بێت بە مانا فراوانەکەی‌و دەبێت بە گوتاری مانەوەی حیزبێک یان بنەماڵەیەک، پرۆسەی تەقدیسیش «پیرۆزاندن‌و پیرۆزساز» لەوە دەکەوێت کە تایبەت بێت بە «سەمبولە دەستەجەمعییەکانی نەتەوە»‌و دەبێت بە پیرۆزاندنی هەر گروپە بۆ سەمبولی تایبەتی خۆی... لێرەوە تەواوی کۆمەڵگای کورد دەبێتە کایەیەکی پڕ لە «موقەدەس»‌و شوێنێکی داخراو‌و دەست لێنەدراو، کە تێیدا قودسییەتی دونیایی جێگایەکی بۆ قودسییەتی غەیبی نەهێشتۆتەوە‌و خوداش تەنیا لە مزگەوتی حیزبدا دەتوانێت قسەبکات‌و لەدەرەوەی ئەو هیچ نییە جگە لە بێدەنگییەکی ناکۆتا.

لێرەدا دەگەینە خاڵێکی جەوهەری، ئەویش ئەوەیە سیاسەت لەو ساتەدا کە دەکەوێتە بەردەم دوو نێچیری لاواز کە یەکێکیان «دین»‌و ئەویدیان «زانست»ە. لەبری ئەوەی رۆحی زانست وەربگرێت‌و دین بەجێبهێڵێت بۆ پەیوەندی مرۆڤ‌و خودا، رۆحی دین کە موقەدەسە وەردەگرێت‌و فڕێیدەداتە دونیاوەو هەموو ئەو یارییە ترسناکانەی پێدەکات کە دۆزەخی سەد ساڵی رابوردووی دروستکردوە. لێرەوە سیاسەت ئیدی وەکو دین لە فۆرمە هەرە دنیاییەکدا کاردەکات‌و دەبێتە کارخانەیەک بۆ دروستکردنی نوێنەرانی خودا‌و تەواوکارانی پێغەمبەران لەسەر زەوی. دۆخێک کە زانست نەدەتوانێت تێیدا چالاک بێت‌و نە دەرفەتی هەناسەدانیشی هەیە.

زانست‌و دین‌و شۆڕش / به‌شی چواره‌م

به‌شی چواره‌م

خەونی «زانست» یاخود «خەونی بونیادنانەوەی کۆمەڵگا له‌ژێر سایەی میتۆد‌و دەسەڵاتی زانست»دا، هەر لەسەرەتاکانی سەدەی بیستدا تووشی کۆمەڵێک رێگر‌و بەربەستی زۆر گەورە بووەوە، کە کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر هەرەسی شوێنگەی زانست له‌کۆمەڵگای ئێمەدا هەبوو. لێرەدا ئەو هۆکارانە بەمجۆرە کورتدەکەمەوە:

۱.دروستبوونی کێشەیەک لەسەر ئاستی دونیادا دەربارەی «ماهییەتی زانست» خۆی. کەرتبوونی جیهان لەو سەردەمەدا له‌نێوان مارکسیزم‌و کەپیتالیزمدا، دووجۆر پێناسەی جیاوازیشی بۆ خودی زانست لێکەوتەوە کە ئەو دەم وەک زانستی مارکسی‌و زانستی بۆرژوازیی ناویاندەنان. مارکسیزم کە ئەوسا وەک فەلسەفەیەکی شۆڕشگێڕ‌و رزگارکەر بۆ بەشەرییەت سەیردەکرا، بەشی هەرە زۆری مێژووی فیکری‌و فەلسەفی‌و زانستی پێشخۆی وەک فەلسەفەی بۆرژوازیی یان وەک «دەرهاویشتەیەکی ژێرخانی ئابووری کۆمەڵگا» تەماشادەکرد کە تەعبیر له‌وێستگەیەکی هوشیاری چینایەتی چینێکی دیاریکراو دەکەن. ئەم بۆچوونە کارەساتێکی فیکری‌و مەعریفی گەورەی له‌خۆرهەڵات دروستکرد. سەرەتا مارکسیزم له‌سەردەمی گەشەی ستالینییەتدا گەیشتە خۆرهەڵات، واتە بەشێوەیەک گەیشت هەموو رەهەندە فەلسەفییەکانی خۆی ونکردبوو بووبوو بە جۆرە رەچەتەیەکی ئایدۆلۆژی، بووبوو بە تێڕوانینێک کە تەواوی مێژووی زانستی پێش خۆی له‌ڕوانگەی «زانستی پرۆلیتاری»یەوە تەفسیردەکرد. ناوزەدکردنی بەشی هەرە زۆری فیکری مرۆڤایەتی پێش مارکس بە فیکری «چینە سەردەستەکان»، ناوزەدکردنی زۆربەی رێبازە فیکری‌و هونەری‌و زانستییە نوێکانیش کە نەدەچوونە ژێرباڵی ئایدۆلۆژیای کۆمۆنیستییەوە، بە فیکری بۆرژوایی... دەرەنجامەکەی ئەوەبوو، له‌دنیای ئێمەدا، تێگەیشتن له‌فیکری مرۆڤایەتی‌و له‌شەپۆله‌تازە‌و کۆنەکانی داهێنان، گرفتی گەورەی تێکەوت. بە واتایەکی دی، زانست له‌جیهانی ئێمەدا هێشتا مانا‌و وەزیفەی خۆی نەدۆزیبووەوە کە کەوتە بەر دادگایەکی ئایدۆلۆژی سەخت، بەشی هەرە زۆری زانستی بەشەری وا وێناکرا وەک ئەوەی جۆرە زبڵێکی بۆرژوایی بێت‌و دوای سەرهەڵدانی مارکسیزم، مرۆڤایەتی پێویستی بە هیچ نەبێت خوێندنەوەی کتێبەکانی مارکس‌و لینین نەبێت. ئەو خورافەتەی کە دەیگووت «مارکسیزم تاکە زانستێکە مرۆڤایەتی رزگاردەکات» پردی پەیوەندی نێوان نوخبە خوێندەوارەکانی ئێمە‌و زانستی بەرهەمهاتووی له‌خۆرئاوا‌و شوێنەکانی تردا پچڕان. مارکسیزم خۆی وەک تاکە زانست پێشکەشکرد‌و له‌ناو نوخبە خوێندەوارەکانی کورددا، ئینتیماکردن بۆ مارکسیزم وەک ئینتیماکردن بۆ «هێزی رزگارکەری زانست» وێنادەکرا. ئەمە ئەو ساتەوەختە ترسناکەیە کە تێیدا ئایدۆلۆژیا نەوەک شوێنی زانستی گرتەوە، بەڵکو خۆی وەک زانست‌و تاکە زانستی گرنگیش ناساند.

دەرەنجامەکانی ئەم دیاردەیە لەسەر کۆی تێگەیشتنی ئێمە له‌زانست زۆر گەورەبوو. ئەمە نەوەیەکی بێئاگای دروستکرد کە ئینتیما ئایدۆلۆژییەکەی خۆی بۆ مارکسیزم وەک ئینتیماش بۆ زانست سەیردەکرد، وایدەزانی مارکسیبوون واتای رۆشنبیربوون‌و زانابوون. لەو دەمەدا مارکسیبوون بەس بوو، بۆئەوەی کەسی مارکسی وابزانیت دەستی بە جەوهەری زانستە مرۆڤایەتییەکان گەیشتووە. لای مارکسییەکان مارکسیزم خۆی بوو بە ئەلتەرناتیڤی هەموو زانستێک، کۆمۆنیستەکانیش بوونە ئەو کاراکتەرەی شوناسی «سیاسی‌و زانا‌و رۆشنبیر‌و ئازادیخوازیان» پێکەوە‌و له‌یەککاتدا له‌خۆیاندا کۆدەکردەوە... ئەمە نەوەیەکی دروستکرد هەندێکیان تا ئێستا وەک مۆتەکە بەسەر سەری کۆمەڵگای ئێمەوە وەستاون، ژمارەیەک له‌تاغووت‌و دیکتاتۆرە سیاسییەکانی ئەمڕۆ، کوڕی ئەو نەوەیەن. نەوەیەکی دابڕاو له‌زانست‌و رۆشنبیریی، بێئاگا له‌هەموو دەستکەوتەکانی مەعریفەتی مرۆڤایەتی. دۆخێکی ئەوتۆشیان خوڵقاند کایەیەکی سیاسی دابڕاو دروستببێت له‌هەموو «فەلسەفەی سیاسی»‌و کایەیەکی رۆشنبیری بارکراو بە «سانسۆری سیاسەت‌و ئایدۆلۆژی» دابمەزرێت. ئەم نەوەیە کە له‌دوای جەنگی جیهانییەوە دەست بەسەر دونیای رۆشنبیری‌و سیاسی ئێمەدا دەگرێت... بە وێنەیەکی هەڵەی زانست‌و سیاسەتەوە دێتە دونیا‌و ماوەیەکی درێژ، هەموو پرۆسەیەکی بیرکردنەوەی زانستی دەکوژێت.

۲.له‌دوای جەنگی جیهانییەوە، ئەو وێنەیەی پێشتر بۆ زانست له‌کولتووری مرۆڤایەتیدا هەبوو، گۆڕا. زانست لەسەدەی نۆزدەدا رۆڵێکی رزگارکەر‌و یۆتۆپی هەبوو. پتر وەک کەرەستەی خێروخۆشی بۆ تەواوی بەشەرییەت‌و گەیشتنی مرۆڤ بە کۆمەڵگای یەکسان‌و ئاسان سەیردەکرا، بەڵام لەدوای جەنگ، زانست روویەکی زۆر ترسناکی دەرخست، خۆی وەک هێزێکی ترسناک‌و وێرانکار دەرکەوت، وەک ماشێنێکی وێرانکردنی گەورە. له‌دوای کۆتایی جەنگ تەواوی مرۆڤایەتی خۆی له‌بەردەم ئەو مەترسییە گەورەیەدا دەبینی کە زانست بۆتە دڕندەیەکی بەرەڵا‌و دەشێت چی هێزی تاریک‌و نادیار‌و وێرانکەری ناو مرۆڤە بەرەڵایبکات. دەرکەوتنی مەترسییە گەورەکانی زانست‌و رووە وێرانکەرەکەی له‌ساتێکدا بوو، کە کۆمەڵگا بچوک‌و پەراوێزییەکانی ئێمە، بەدوای باوەڕێکی نوێدا دەگەڕان‌و پێویستیان بەوە بوو روویەکی رووناکی زانست ببینن تا بتوانن پتر بڕوای خۆیان له‌دینەوە بخەنە سەر ئەو کایە گەورەیە. ئەوە وایکرد وێنەی زانست‌و کاریگەرە رزگارکەر‌و مانا رۆحی‌و ئەخلاقییەکانی، زیانێکی گەورەیان بەربکەوێت. زانست له‌دوای جەنگەوە هێزە ئەخلاقییەکەی خۆی دۆڕاند‌و وەک هۆکارێکی ترسناکی بەدبەختی‌و کارەسات سەیردەکرا. ئەمە له‌کۆمەڵگاکانی ئێمەدا زانستی شەقاوێکی گەورە بۆ دواوە گێڕایەوە.

۳.لەدوای جەنگ، زانست مانایەکی سیاسی گەورەتری له‌جاران وەرگرت. دەسەڵاتی سیاسی‌و رکێفکردنی جیهان لەوە دەرچوو کە کاری هێزی سەربازی رووت بێت. زانست لەسەر ئاستی گلۆباڵدا بووە یەکێک له‌شادەمارە گەورەکانی دەسەڵات، شەڕی سارد له‌نێوان خۆرهەڵات‌و خۆرئاوادا بوو بە شەڕ لەسەر پێشکەوتنی «زانستی‌و تەکنۆلۆژیی». لێرەوە پرۆسەیەکی ترسناکی گلۆباڵ‌و لۆکاڵی قۆرغکردنی زانست دەستیپێکرد. زانست وەک «سیحر» بوو بە چەکی نهێنی هێزە گەورەکان... بوو بە نهێنی تایبەتی کۆمپانیاکان. فۆرمێکی وەرگرت کە گواستنەوەی له‌کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەکی تر ئەستەم بێت، واتە له‌زانستێکی گشتی‌و گەردونییەوە کە خواستی قازانجی مرۆڤایەتییە، بوو بە زانستێکی تایبەت کە موڵکی هێزێکی دیاریکراو یان کۆمپانیایەکی دیاریکراوە. لێرەوە بازرگانی لەوە کەوت تەنیا بازرگانیکردن بێت بە بەرهەمەکانی زانستەوە‌و بوو بە بازرگانیکردن بە خودی زانستەوە. ئیدی فرۆشتنی زانست، وەک یەکێک له‌هەرە دژوارترین‌و گرانترین‌و پڕمەرجترین شێوەکانی بازرگانی مۆدێرن سەری هەڵدا. لەو پرۆسەیەدا کۆمەڵگایەکی ژێردەست‌و هەژار‌و هەلاهەلای وەک کورد لەوە کەوت بتوانێت چیتر درێژە بەو خەونە خورافییەی سەرەتاکانی سەدەی بیست بدات‌و تەواو پشتیکردە ئەو خەونە. بەدیوێکیشدا دەوڵەتە داگیرکەرەکان، هەموو ئەو کەناڵە گرنگانەیان داخست کە وایاندەکرد مرۆڤی کورد دەستی بە زانستی نوێ بگات، ئیدی له‌زمان‌و نوسینەوە قەدەغەیانکرد، تا دەگاتە مەحرومکردنی خوێندکاری کورد له‌خوێندن له‌چەندەها لق‌و بەشی زانستیدا، کە دەکرا نرخی ستراتیژیان هەبێت... لێرەوە گەیشتینە سەردەمێک تێیدا زانست‌و مەعریفە خۆی دابەشبوو بە سەر دوو بوار‌و دوو بەشی سەرەکیدا: «زانستی رێپێدراو»‌و «زانستی رێ پێنەدراو». کە دووبارە وایکرد وەزیفەی مەعریفە‌و زانست له‌جیهانی ئێمەدا دابەزێت بۆ هەندێک ئەرکی گشتی‌و رۆژانە‌و بایەخە ستراتیژییەکەی لەدەستبدات

فیدرالییەتە فاشییەکان

چەند ساڵێک لەوەوبەر، دوای ڕوخانی سەدام حوسەین، لە چاوپێکەوتنێکدا لەسەر بارودۆخی عێراق، باسم لە ئەگەری وەرگەڕانی عێراق بۆ کۆمەڵێک «فیدرالیاتی فاشیستیانە» کرد. ئەوکات وەرگەڕانی عێراق بۆ چەند فیدرالییەتێکی فاشی کە هاوپەیمانییەکی عەسکەری‌و ئابووری لە نێوان کۆمەڵێک نوخبەی سیاسی جیاوازدا ڕایبگرێت، ئەگەرێکی زۆر گەورە نەبوو. ساتی دوای ڕوخانی سەدام، بۆ هەموومان ساتی خەون بینین بوو بە دیموکراسییەتەوە، بەڵام بە تێپەڕینی کات، دەستگرتنی ژمارەیەک میلیشیای عەسکەری بەسەر عێراقدا‌و دابەشکردنیان بۆ ناوچەکانی دەسەڵات‌و دروستکردنیان بۆ کۆمەڵێک هاوپەیمانی «ئابووری‌و عەسکەری» داخراو، وایکرد پڕۆژەی دروستکردنەوەی عێراقی لەسەر بنەمای دیموکراسی لە بنەوەڕا هەڵبوەشێت‌و دەوڵەتی مەرکەزی عێراق ببێتە چوارچێوەیەک بۆ شەرعییەت بەخشین بە ژمارەیەک ئیداراتی لۆکالی فاشی دابڕاو لە یەک، کە تەنیا شتێک پێکەوە ڕایگرتوون قازانجی هاوبەشی سەرانی هەرێمە فاشییەکانە لەگەڵ یەکدا. ئەوەی ئێستا ئێمە لە ناویدا دەژین مۆدێلێکی نوێیە کە بە ئاسانی دەکرێت بە «فیدرالییەتی فاشیستیانە» ناوی ببەین، کە تەنیا هاوپەیمانی ناوی بۆ زامنکردنی پارە‌و دەسەڵاتە، لە ناو کۆمەڵێک هێزدا کە هیچیان ناتوانن دەوڵەتێکی فاشی تۆتالیتار دروستبکەنەوە، بەڵام هەر یەکەیان بە تەنیا دەتوانن کۆمەڵێک ناوچەی دەسەڵاتی فاشیستیانە دروستبکات‌و لە بری فاشیزمێکی سەنترال «کە مۆدێلی بەعسیانەی فاشیزم» بوو، فاشیزمێکی بێسەنتەر بونیادبنێن. واتە ئەوەی لە دوای ڕوخاندنی سەدامەوە ڕویداوە هیچ نییە جگە لە پرۆسەیەکی عەسکەری‌و ئابووری گەورەی «دیسەنترالیزەیشن ـ Dezentralisation»: واتە ترازانی فۆرمی گەورەی دەوڵەتی فاشیستی، بۆ زنجیرەیەک فاشیزمی میکرۆسکۆبی... بۆ زنجیرەیەک ئیماراتی فاشیستی، کە هەر هێزە لە ناوچە‌و لە شار‌و بەسەر بیرەنەوتی خۆیدا دەسەڵاتی رەهای خۆی هەیە‌و بە پۆستاڵ‌و تفەنگ‌و کوتەک نەیارانی خۆی دەپلیشێنێتەوە.

فۆرمی «ئیماراتی فاشیستی» یان «فیدرالیاتی فاشیستی» لە فۆرمی فاشیزمی سەنترال ترسناکترە، چونکە لە فاشیزمی سەنترالدا یەک دیکتاتۆر، یەک دەزگای عەسکەری، یەک ئابووری سەنترال هەیە. لێرەدا دەوڵەت بە مانا ناسراوەکەی فۆرمی دەوڵەت, بە دەزگا‌و سروت‌و ئەتەکێت‌و وەزیفەکانییەوە ئامادەیە، هێشتا دەوڵەت وەک بەشێک لە کۆمەڵگای شارستانی‌و نێودەوڵەتی سەیردەکرێت، ڕەفتارەکانی دەکەونە ژێر چاوەدێری دەرەوە، سەرانی گەورەی دەوڵەت بەرپرسن لە کردارەکانی خۆیان. بەڵام لە فۆرمی ئیماراتی فاشیستیدا، دەوڵەت بە مانا تەقلیدییەکەی دەبێتە قاوغێکی بۆش‌و سێبەرێکی تەنک، خودی ئەوانەی کە دەوڵەت دەبەن بەڕێوە تەنیا بەو نیازە لەدەوڵەتدان بۆئەوەی دەسەڵاتی لۆکاڵی خۆیان بپارێزن. دەوڵەتی ناوەند دەبێتە فۆرمێک کە تێیدا فاشیستە لۆکاڵەکان بەدوای هاوپەیمانی‌و دۆستایەتی‌و شەراکەتی ئابوری‌و سەربازیدا لەگەڵ فاشیستە لۆکاڵەکانی تر دەگەڕێن. لێرەدا دەوڵەت وەک کۆنفیدراسیۆنە خێڵەکییە کۆنەکانی لێدێت، بەڵام لەبری ئەوەی کۆمەڵێک فیوداڵ‌و ئاغا لە خۆبگرێت، کۆمەڵێک هێزی فاشیستی جیاواز جیاواز دەگرێتە ئامێز، کە شوناسی ئایدۆلۆژی‌و ئەتنیان جیاوازە، بەڵام شوناسی سیاسیان بریتییە لە مۆنۆپۆڵکردنی دەسەڵات‌و پارە‌و میدیا. مەترسی ئەمجۆرە لە فاشیزم ئەوەیە کە یەک دەموچاوی دیاریکراوی نییە، هەر فاشیزمە‌و دڕندەی خۆی لە هەرێمێک یان چەند شارێکدا دروستدەکات، پارەی نەوت کۆمەکی پێدەکات هێزێکی میلیشیایی گەورە پێکەوەبنێت، لای دیکتاتۆرەکانی ناوچەکە پشت‌و پەنا پەیدادەکات، بە نوخبەیەک لە پیاوانی دڵسۆز‌و بێدەنگ‌و لاواز‌و توتیوار ئیدارەیەکی حیزبی دادەمەزرێنێت، ئیمارەتێکی پۆلیسی دادەڕێژێت کە ئەمیرە سیاسییەکەی لە سنووری دەسەڵاتی خۆیدا لە دیکتاتۆرە گەورەکانی ناو دەوڵەتە گەورەکان ترسناکتر حوکمی ژێردەستەکانی خۆی دەکات. ئەمجۆرە فاشیزمە لۆکاڵانە مەرج نییە هەموو جارێک لەسەر تێکشکاندنی ئەتنییەک یان دینێکی تر ئیشبکەن، ئەم مۆدێلە زۆربەی وەخت هەڵاوسانێکی ترسناکی مۆدێلی خێڵی پەتریارکی خۆرهەڵاتییە کە لە ناو شار‌و لەفەزای سیاسی مۆدێرندا گەورەکردن‌و هەوکردنێکی ترسناک بەخۆیەوە دەبینێت. خودی سەرهەڵدانی ئەمجۆرە مۆدێلە، نیشانەیەکی مێژوویی گەورەیە بۆ پاشەکشەیەکی گەورە لە فۆرم‌و دەسەڵاتی حیزبدا.

لە سەرەتاکانی سەدەی بیستدا فۆرمی حیزب وەک ئەلتەرناتیڤ‌و جێگرێکی گرنگی فۆرمی خێڵ لە ڕێکخستنی ژیانی سیاسیدا سەرهەڵدەدا، بەڵام ئەو گەشە ترسناکەی ئەرستۆکراتییەتی سیاسی‌و دینی لە عێراقدا دوای جەنگی کەنداوی یەکەم بە خۆیەوە بینی، حیزبی گۆڕی بۆ دەزگایەکی ئەمنی‌و عەسکەری ڕووت، واتە گێڕایەوە بۆ فۆرمە خێڵەکییەکەی، بۆ ئەو فۆرمەی کە تێیدا ئایدۆلۆژیا هێزی پێکەوەبەستن‌و گرێدەری ناو پێکهاتی سیاسی نییە، بەڵکو وەلا‌و‌و لایەنگری بێقەید‌و شەرت‌و کوێرانە بۆ سەرەک خێڵی مۆدێرن «کە چیتر بە هەڵە پێیدەگوترێت سەرۆکی حیزب» شتەکان دیاریدەکات.

هەر کاتێک حیزب وەک جۆرە «پەیوەستێکی ئایدۆلۆژی» هەڵوەشا، ئیدی حیزب دەبێتە جۆرە «خێڵێکی مۆدێرن» کە تەنیا بەیەک شێواز دەتوانێت حوکمبکات کە شێوازی فاشیستیانەیە.

فاشیزم لە جەوهەریدا هەڵوەشاندنەوەی ئەو شێوازەی حوکمڕانییەیە کە لەسەر «پەیمانی کۆمەڵایەتی» بەندە، بۆ قازانجی ئەو شێوازە لە حوکم کە لەسەر فۆرمی «ئاغا‌و کۆیلە» ڕاوەستاوە. فۆرمی ئاغا‌و کۆیلە، فۆرمی دەسەڵاتی خێڵەکییە، ئەم فۆرمەش لە کۆمەڵگای مۆدێرندا کە دەگوازرێتەوە بۆ ناو سیستمی ئیداری نوێ، بۆ پەیوەندی حاکم‌و مەحکوم، بۆ پەیوەندی حیزب‌و کۆمەڵگا... ڕاستەوخۆ لە فاشیزمدا تەواودەبێت. ئێستا لە کوردستاندا زەقترین مۆدێلی «فاشیزمی میکرۆسکۆبی دەبینین» کە فۆرمێکی تەواو جیاوازە لە فاشیزمە گەورەکان، ئەم فاشیزمە فیدرالییانە هێندەی مەبەستیان پاراستن‌و بەهێزکردن‌و چەسپاندنی کولتووری ئاغا‌و کۆیلەیە، هیچ پڕۆژەیەکی دییان نییە... لێرەوە جەوهەری سیستمەکە هێشتنەوەی ئەبەدی ئاغایە بە ئاغایی‌و کۆیلەیە بە کۆیلەیی. بەڵام دیارە گواستنەوەی فۆرمی حوکمرانی ئاغا‌و کۆیلە لە فۆرمی سەرەتایی‌و خێڵەکی ڕووتەوە بۆ فۆرمی مۆدێرن، ئیشێکی گەورە‌و ترسناک‌و تاریکی دەوێت. لەمجۆرە فاشیزمەدا دەبێت کۆی ئیدارەکان، کۆی پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان، کۆی فەزای گشتی، لەسەر فۆرمی پەیوەندی ئاغا‌و کۆیلە بونیادبنرێتەوە. لێرەوە خێڵی مۆدێرن وەک خێڵی جاران نییە کە سنووری کارکردنی چەند دێیەک بێت‌و کۆیلەکانی چەند جووتیارێک بن،...

خێڵی مۆدێرن کە ناوکە‌و جەوهەری فاشیزمی خۆرهەڵاتییە، دەوڵەت‌و دەزگاکانی خوێندن‌و دەزگاکانی راگەیاندن‌و دادگا‌و کۆی ئۆرگانەکانی له‌بەردەستە. ئیدی لەسایەی ئەودا تەواوی شێوە پەیوەندییەکانی دەسەڵات، لەسەر فۆرمی پەیوەندی ئاغا‌و کۆیلە بونیاد دەنرێنەوە. پەتریارکی گەورەش «کە تەنیا له‌سنووری ئیمارەتە فاشیستییەکەی خۆیدا گەورەیە‌و لەدەرەوەی ئەو سنوورە دەسەڵاتەکان‌و پلەوپایەکانی هەمووی تەشریفاتی‌و کارتۆنین» دەبێت بەسەمبولێکی بچوک، بۆ هێزێکی بچوک، کە لەژێر گەمارۆیەکی گەورەدا رۆژ دوای رۆژ زیاتر بەرەو دڕندەیی‌و تێکچوون‌و لەدەستدانی جڵەوی عەقڵ دەچێت... له‌«عێراقی فاشی فیدرالی»دا ئەمجۆرە فاشیزمە میکرۆسکۆبیانە بە هەموو جێگایەکدا بڵاوبۆتەوە، تەواوی هەرێمە جیاوازەکانی عێراق بوون بە هێلانەی چەشنە جیاوازەکانی فاشیزم، له‌فاشیزمی قاعیدەوە بیگرە بۆ فاشیزمی مەزهەبی له‌باشوور‌و فاشیزمی ناسیونالیستە عەرەبەکان له‌ناوەڕاست، بەڵام هەموو ئەو پەردە ئایدۆلۆژیانە هیچ نین جگە له‌پەردەی تەنک، چونکە خاڵی هاوبەشی هەموو ئەوانە داڕشتنی فۆرمێکە له‌فاشیزمی لۆکاڵی کە تەنیا بۆ مۆنۆپۆلکردنی دەسەڵات ئیشدەکەن‌و له‌جوڵانێیەکی بەردەوامدان له‌نێوان هەردوو فۆرمی «ئۆلیگارشی: حوکمی کەمینە»‌و «مۆنارشی: حوکمی موتڵەقی یەک دیکتاتۆر یان یەک بنەماڵەدا». هەموو فاشیزمە میکرۆسکۆبییەکانی عێراق له‌سلێمانییەوە تا بەسرە، پاشخانی ئایدۆلۆژیان هەرچییەک بێت، یەک ستراکتوریان هەیە، لەسەر وێرانە‌و هەرەسی خەونە گەورەکانی ناسیونالیزمی عەرەبی یان کوردی یان مەزهەبگەراکان دروستبوون، له‌پاشماوە لەت لەت‌و هەلاهەلاکانی ئەو خەونانە ماونەتەوە. بە کۆ یەک دینەمۆ دەیانجوڵێنێت، ئەویش ئەوەیە مۆدێرنکردنەوەی ژیان نەگوازرێتەوە بۆ مۆدێرنکردنەوەی ستراکتوری سیاسی. نەهێڵن گۆڕانکارییە مێژووییە گەورەکان بگاتە دەسەڵاتی بنەماڵەی خۆیان‌و نوخبەکەی هاوڕێیان.

ڕاستە ئێستا له‌شارێکی وەک سلێمانی بە حوکمی ئەوەی له‌هەموو جێگایەکی دی زیاتر شەڕی فاشییەت دەکات‌و تەسلیمی دیماگۆکییەتە ناسیونالی‌و دینییەکانی نابێت، زەبری کوتەک‌و پۆستاڵی ئەمجۆرە له‌فاشیزم زیاتر دەبینرێت، بەڵام فاشیزم له‌هەموو شوێنێکی کۆمەڵگای عێراقییەوە هەڵدەقوڵێت... ئێستا وەرگەڕانی عێراق له‌پڕۆژەی دەوڵەتێکی دیموکراسییەوە بۆ دەوڵەتی فیدرالییە فاشیستییەکان، یان ئەمارەتە فاشیستییەکان بە روونی هەستی پێدەکرێت. ئەوە وادەکات پاشەڕۆژی ئەم وڵاتە پاشەڕۆژێکی تاریکتر بێت لەوەی چاوەڕواندەکرا، چونکە بەپێچەوانەی فاشیزم له‌دەوڵەتی مەرکەزیدا ئێمە ئێستا لەبەردەم دەیان نوخبەی فاشیداین کە بەدەمامکی جیاواز جیاوازەوە دەردەکەون، پەلاماری دەسەڵات دەدەن، دوور له‌چاودێری دونیا دڕندانەترین شێوەی سەرکوتکردنی ئینسان دەگرنەبەر... لێرەوە شەڕ لەگەڵ فاشیزمدا له‌عێراق «بە کوردستان‌و عەرەبستانییەوە» شەڕێکی سەختتر‌و خوێناویتر دەبێت، وەک شەڕی گەلی لیبی دژ بە قەزافی، یان جەنگی ئازادیخوازانەی گەلی سوریا دژ بە فاشیزمی بنەماڵەی ئەسەد. فاشیزمی میکرۆسکۆبی، کە فۆرمی فاشیزمی کوردیشە، دەتوانێت بچوکی دەسەڵات‌و سنووداری هەرێمی خۆی وەک هۆکارێک ببینێت بۆ بێباکی‌و خاڵیبوونەوەی رەها له‌مۆراڵ‌و بەکارهێنانی ئەوپەڕی دڕندەیی له‌ئیدارەداندا... بۆیە خەبات له‌دژی درێژخایەنتر، مانادارتر‌و ستراتیژیتر دەبێت.

چێژی مەرگدۆستی

چێژی مەرگدۆستی : بەرگی یەکەم لە پڕۆژەی کۆکردنەوەی کۆی بەرهەمە تیورییەکانی بەختیار عەلی، لە داهاتوویەکی نزیکدا دێتە کتێبخانەکانەوە

زانست‌و دین‌و شۆڕش / به‌شی سێیه‌م

به‌شی سێیه‌م

ئەم پاشەکشە ترسناکەی زانست، کە له‌هەموو سەر‌و جەمسەرێکەوە جیهانی ئێمە دادەگرێت، دوو دیاردەی سەرەکی پاڵپشتیدەکەن. یەکەم: فەزای سیاسی. دووەم: کایە رۆشنبیرییەکان.

له‌سەرەتای سەدەی بیستدا‌و لای نەوەی یەکەم له‌منەوەرانی کورد، لای نەوە هەرە قەشەنگ‌و گرنگەکەی مێژووی رۆشنبیریی کوردی، ئەو هەستە قووڵە هەیە کە سیاسەت بەبێ زانست ناکرێت. زانست پێشمەرجی هەموو شتێکە، فێربوون تاکە رێگای رزگاربوونە، دروستکردنی کوردێکی «خوێندەوار‌و باسەواد» خواست‌و ئومێدی رۆشنفیکرانی سەرەتای سەدەی بیستە، هاواری بەردەوام بۆ کرانەوە بەسەر زانست‌و تەکنیکی مۆدێرندا، دەبێتە شاگووتار‌و هەموو منەوەرەکان دووبارەیدەکەنەوە. هوشیاری دینی دەچێتە دۆخێکی تراژیدییەوە. دەگەڕێتەوە بۆ ناوەوە‌و دەبێتە هەستێکی شەخسی‌و فەلسەفی بە دونیا. لێرەدایە له‌نێوان «مەحوی»‌و «منەوەرانی سەرەتای سەدەی بیست»دا گۆڕانکاری‌و دابڕانێکی قووڵ هەیە. مەحوی دوا بلیمەتە کە هەستی دینی پێشکەش بە کۆمەڵگای ئێمەی دەکات... وەک زۆرجار له‌وەوبەر ئاماژەم پێداوە، شوێنی مەحوی وەک شوێنی راسین وایە له‌فیکری خۆرئاوادا، بەوجۆرەی کە لوسیان گۆڵدمان له‌پێناسەو ناساندنی «هوشیاری تراژیدی»دا دەستنیشانیدەکات. مەحوی بە هەستە غەمگین‌و وجودی‌و تراژیدییەکەیەوە، نوێنەری ماڵاواییە له‌قۆناغی باڵادەستیی فیکری دینی... نوێنەری ئەو ساتە قووڵەی لاوازی‌و دەستەوەستانییە کە فیکری دینی له‌یەکێک له‌قۆناغە هەرە لاواز‌و ترسناکەکانی مێژووی خۆیدا هەستی پێدەکات. ئەو هوشیارییە تراژیدییەی مەحوی، ئەو زویربوونە قووڵە له‌دونیا، بەرەنجامێکی ئۆتۆماتیکی ترسی شەخسی مەحوی نییە له‌مەرگ‌و له‌خودا، بەڵکو دەرەنجامی دەرکەوتنی سەرەتاکانی ماڵاواییە له‌تەفسیر‌و تێڕوانینی دینی بۆ جیهان. مەحوی ئەم ساتەی شکست دەگۆڕێت بۆ ساتێکی ئیبداعی گەورە، بۆ ساتەوەختێکی فەلسەفی، بۆ چرکەیەکی قووڵ له‌تێڕامانی وجودی. لێرەوە دەبێتە یەکەم داهێنەری کورد کە شکستە مێژووییەکان دەگۆڕێتە سەر فۆرمێکی باتینی‌و دەیانکاتە چرکەیەکی دەرونی‌و وەک جۆرە جیهانبینییەکی فەلسەفی دەیداتەوە بە دونیا، هەر لێرەشەوەیە کە مەحوی بە بڕوای من گەورەترین داهێنەری کوردە بە درێژایی هەموو سەدەکان‌و هەرواش دەمێنێتەوە. بە کورتی مەحوی نیشانەیەکی گەورەی «تێکشکان‌و هەرەسی شوێنگەی هوشیاریی دینییە»، بەپێچەوانەی منەوەرانی کوردەوە کە نوێنەری سەرهەڵدانی جیهانبینییەکی نوێن. لێرەدا ئەو پرسیارە گەورەیە دێتە پێشێ: چی وایکرد له‌سەرەتاکانی سەدەی بیستدا، زانست نەتوانێت جێگای دین بگرێتەوە؟ دیارە ئەمە بەو مانایە نیە کە بڵێم «زانست کۆمەڵگایەکی بێ دین دروستبکات» کە ئەوەیان دیدێکی خورافی‌و نامرۆڤانەیە، چونکە زانست ناتوانێت دین نەهێڵێت، دین بکاتە دەرەوەی هوشیارییەوە، جێگای خودا‌و غەیب‌و نادیار بگرێتەوە، ئەوەیان تێگەیشتنێکی میکانیکی نادروستە کە ماتریالیستە میکانیکییەکان بانگەشەی بۆدەکەن. لێرەدا قسە له‌سەر سڕینەوەی دین نییە له‌ڕێگای زانستەوە، بەڵکو له‌کارخستنێتی وەک تەنیا مەرجەعی سیاسی‌و کۆمەڵایەتی له‌تێڕوانیندا بۆ هەقیقەت، قسەشە له‌سەر له‌دایکبوونی زانست وەک هێزێکی مێژوویی کە دەتوانێت کار له‌سیاسەت‌و ئابووری‌و هوشیاریی تاکەکان بکات. چی وادەکات، دین بەدرێژایی سەدەی بیست ببێتە هێزێکی خەوتوو کە هەموو چرکەیەک ئەگەری له‌خەوهەستانی هەیە؟ چی وادەکات ئەم هێزە تا سەر شۆڕشی ئێرانی، وەک هێزێکی مردوو سەیربکرێت؟ چ دەمامکێک‌و پێخەفێک ئەم جیهانبینییە خەوتووە گەورەیە دادەپۆشێت؟ بۆ هەموو وادەزانن دین وەک هێزێکی مێژوویی‌و سیاسی‌و کۆمەڵایەتی مردووە؟ بۆ هەموو پێیان وایە مەلاکان‌و مەرجەعە ئاینییەکان‌و رەوانبێژان‌و راڤەکەرانی دین ناتوانن ببنەوە بە هێزێکی کۆمەڵایەتی گەورە؟ چی‌و چ هێزێکە بەرپرسە له‌م خورافەتە ترسناکەی کە وەک تارماییەکی تاریک سێبەری خۆی بە هەموو سەدەی بیستدا رادەکێشێت؟

دووکایەی گەورە بەرپرسن له‌نوشوستی زانست‌و بە زیندووڕاگرتنی دین له‌ژێرەوە: سیاسەت‌و رۆشنبیریی.

بۆئەوەی ئەم تێزەیە روونبکەمەوە پێویستیم بە ئیشێکی ورد له‌ماهییەتی سیاسەتی کوردی‌و رۆشنبیریی کوردیدا هەیە. هەردوو ئەم کایە بەبڕوای من له‌تەواوی سەدەی بیستدا رقێکی قووڵ‌و شاردراوە بەرامبەر بە زانست‌و رۆحی مەعریفەت‌و میتۆدخوازی دەیانبات بەڕێوە، هەردوو کایەکە بەجۆرێک له‌لووتبەرزی بێوێنەوە سەیری زانست دەکەن‌و خۆیان وەک شاکایە دەبینن. ئەم خۆ بەگەورە بینییە وادەکات زانست بە چالاکییەکی پەراوێزی‌و لاوەکی بزانن‌و نرخە مێژووییە قووڵەکەی له‌بەرچاو نەگرن.

هاوشان بە هاتن‌و گەورەبوونی بایەخی زانست له‌کۆمەڵگای ئێمە، کایەی سیاسیش رووبەڕووی لابەلابوونەوەیەکی ستراکتوری قووڵ دەبێتەوە. زانست له‌سەرەتادا وەک هێزێکی نوێ، هەندێ بکەری کۆمەڵایەتی خۆی دروستدەکات کە نەوەی یەکەمن له‌ڕۆشنبیران‌و منەوەرانی کورد. سیاسەت له‌سەرەتادا تەنیا کەرەستەیەکە بۆ بەدیهێنانی کوردستانێکی مۆدێرن‌و نوێ کە وابڕیارە زانستی مۆدێرن ژێرخانی گەورەی ئیدارەدانی بێت. وەک له‌بەشی یەکەمدا ئاماژەم پێدا، سەرەتا ناسیونالیزمی کوردی له‌زانستدا چەکێکی خورافیانەی رزگاربوون دەبینێت. خۆپڕچەککردن بە زانست وەک بەشێکی گرنگی ئەو پرۆسە سیاسییە تەماشادەکات کە کورد بە ئازادی‌و سەربەخۆیی دەگەێنێت. خودی ئەم تێگەیشتنە دەرگا بۆ نوخبەیەک خوێندەواری تازە دەکاتەوە کە له‌قوتابخانە دینییەکانەوە دەرنەچوون، یان گەر له‌وێشەوە هاتبن، قسەکەر‌و نوێنەری جیهانبینی دینی نین. ئەم نوخبەیە بەخێراییەکی بێ وێنەوە دێتە مەیدانی سیاسی. ئەوەی من بە ئاڵوگۆڕی ستراکتوری ناوزەدەی دەکەم، ئەوەیە کە له‌سەدەی نۆزدە‌و سەدەکانی پێشووتردا، واتە بەر له‌هاتن‌و دەرکەوتنی پێشەنگەکانی مۆدێرنە، گەورەترین دوو هێزی سیاسی له‌کۆمەڵگای ئێمەدا فیوداڵەکان‌و پیاوانی ئایین بوون، هاریکاری‌و هاوپەیمانی ئەو دوو هێزەش دینەمۆی سەرەکی سیاسەتی کوردی بووە. «ئاغا»‌و «مەلا»، یان «ئاغا»‌و «شێخ» مەرجەعی راڤەکردن‌و هێزی بەڕێوەبەری دونیا بوون، بەڵام له‌گەڵ لاوازبوونی نوخبەی دینیدا، کۆمەڵگای کوردی هێشتا هێزێکی کۆمەڵایەتی گرنگی نییە کە جێگای فیوداڵەکان بگرێتەوە، ئەمە دەبێتە رێگرێکی ستراتیژی له‌بەردەم نوێبوونەوەیەکی راستەقینە له‌ «بونیادی دەسەڵاتی کوردی»دا. ئەوەی رەوەڕەوەی مۆدێرنەی ئەوروپی‌و پرۆسێسی رۆشنگەری له‌خۆرئاوادا خێرادەکات، لاوازبوونی وەکیەک‌و تەریبی فیودالیزمی ئەوروپییە له‌بەر هێزی بۆرژوازییەتدا، له‌گەڵ لاوازبوونی هێزی دینی‌و ئەکلیریکەکانە له‌بەردەم زانایاندا، بەڵام لای ئێمە له‌سەرەتاکانی سەدەی بیستدا،...

پرۆسەی لاوازبوونی دین خێراتر له‌لاوازبوونی فیودالیزم دەچێت بەڕێوە، بەتایبەت بڕێکی زۆر له‌دیندارە منەوەر‌و مەلا رۆشنفیکرەکان، خۆیان دەبن بە هەڵگری گووتاری پاڵپشتکردن‌و ستایشکردنی زانین «له‌وانە زێوەر‌و قانیع‌و موفتی پێنجوێنی».

لاوازبوونی شوێنی مەلا‌و له‌قبوونی بایەخی تەفسیری ئاینی، وادەکەن مەلاکان «گەر بۆ ماوەیەکی دیاریکراویش بێت» عەرشی خۆیان خێراتر له‌ئاغاکان له‌دەستبدەن. لێرەدا دەگەینە سەر ساتێکی تراژیدی زۆر قووڵی مێژووی ئێمە، کە تا ئەمڕۆ باجەکەی دەدەین.. ساتێکە له‌ئاستی فیکریدا کۆمەڵگا ئەلتەرناتیڤێکی نوێی بۆ فیکری دینی دۆزیوەتەوە کە زانستە، بەڵام له‌ئاستی سیاسی‌و کۆمەڵایەتیدا هێزێکی نوێی گەورەی نەدۆزیوەتەوە بتوانێت بیخاتە جێگای فیودالیزم. پیاوانی ئایین ئەلتەرناتیڤیان هەیە کە خوێندەوار‌و منەوەران‌و زانستخوازانی کوردن، بەڵام فیوداڵەکانی کورد، هێزێکی کۆمەڵایەتی‌و سیاسیان نییە ببێتە جێگریان‌و شوێنیان پێ له‌قبکات... هەر له‌م سەردەمەدا شاری کوردی وەک فەزایەکی نوێ له‌هەناوی تاریکی‌و بێدەنگی سەدە دێرینەکانەوە سەرهەڵدەدا، بەڵام ئەویش بێئەوەی توانای شەڕکردن‌و تێکشکاندنی بونیادی خێڵەکیانەی هەبێت. له‌م ساتەدا مێژووی کوردی بەر سێهەمین گرێی مێژوویی خۆی دەکەوێت... گرێی بێتوانایی شاری مۆدێرن له‌وەدا کە ئەلتەرناتیڤێکی بەهێز بۆ «خێڵ» بدۆزێتەوە. بەجۆرێک وای لێدێت «خێڵ» وەک هێزێکی خەوتوو، وەک جۆرە پەیوەندییەکی ئۆرگیناڵ، وەک مەرجەعێکی ئامادە بۆ ژیانەوە‌و هەستانەوە له‌هەناوی کۆمەڵگای ئێمەدا بە زیندوویی دەمێنێتەوە‌و شار ناتوانێت پەیوەندی مرۆڤ‌و دەسەڵات دیموکراتیزەبکات‌و له‌پەیوەندی ئاغا‌و سەپانەوە بیگۆڕێت بۆ پەیوەندییەک له‌سەر «پەیمانێکی کۆمەڵایەتی» بەندبێت‌و چەمکی «هاوڵاتی» جێگای «مرۆڤی ژێردەست» بگرێتەوە.

لێرەدا خیانەتی هەرە گەورەی سەرەتاکانی سەدەی بیست دەردەکەوێت: بەسەرێک زانست‌و دین خۆیان له‌شەڕێکی ئایدۆلۆژی‌و فیکری‌و مێژوویی پێویست لادەدەن‌و ئەو جەنگە دەخەنە ئەستۆی نەوەکانی دواتر. بەسەرێکی دیش هێزێکی کۆمەڵایەتی راستەقینە له‌دایک نابێت ببێتە رکەبەری فیودالیزم‌و سەمبوله‌کانی بشکێنێت، له‌قۆڵێکی دیشەوە ئەو پەیوەندی‌و فەزا کۆمەڵایەتییەی شار، له‌گەڵ مۆراڵ‌و کولتوور‌و ئینتیمای خێڵەکیدا ناچێتە هیچ ململانێیەکی رووبەڕووەوە‌و خۆی له‌وە دەپارێزێت کولتورێکی راستەقینەی ئەنتی فیوداڵی‌و ئەنتی خێڵەکی دروستبکات. ئەم سێ شەڕە، تەنیا شەڕی راستەقینەی کۆمەڵگای ئێمەبوون، بەڵام ئەم جەنگانە کە دەیانتوانی کۆمەڵگای ئێمە بەرەو قۆناغێکی مێژوویی نوێ بەرن، له‌ساتەوەختی خۆیاندا کپدەکرێن‌و دەچەپێنرێن... واتە رۆحی ململانێ مێژووییە راستەقینەکە خەفەدەکرێت‌و دەخنکێنرێت. ئیدی له‌و ساتەوە کۆمەڵگای ئێمە له‌بری جەنگی راستەقینە، له‌بری پێکدادانی گەورە‌و ململانێگەلێک کە مێژوو دەبزوێنن، پڕدەبێت له‌ململانێی موزەیەف‌و نادروست‌و پەرواێزی کە تەواوی فەزای سیاسی‌و کۆمەڵایەتی ئێمە دەگۆڕێتە سەر شانۆی هێزگەلێکی لێبوکئاسا‌و دۆنکیشۆتی کە هەندێکیان جگە له‌ئاشی هەوا، شەڕ له‌گەڵ هیچی دیکەدا ناکەن.

«درێژەی هەیە»

زانست‌و دین‌و شۆڕش / بەشی دووەم

بەشی دووەم

له‌سەر رۆشنایی ئەو راستییەدا دەبینین کە زانست له‌خۆرهەڵاتی ئێمەدا، سێ رەهەندی بنەڕەتی خۆی له‌دەستدەداوە، کە بەبێ ئەو سێ رەهەندە قسەکردن له‌سەر رۆحێکی شۆڕشگیڕانە بۆ زانست نەشیاوە: رەهەندی یەکەم: رۆحی بەگژاچوونەوەی بیربۆچوون‌و جیهانبینییە دێرین‌و ئەفسانەییەکانە. زانست له‌خۆرهەڵاتدا هیچ جۆرە جەنگێکی گەورە‌و جیدی دژ بە جیهانبینییە کۆنەکان نەکرد، لێرەوە هەرگیز تێڕوانینی دینی بۆ دونیا نەکەوتۆتە جەنگێکی راستەقینەوە‌و بەر بەربەستێکی راستەقینە نەکەوتووە‌و دادگاییەکی فەلسەفی‌و زانستی تەواوەتی نەبینیوە. رەهەندی دووەم: زانست هیچ کات بەشدارنەبووە له‌بەهێزکردن‌و نوێکردنەوە‌و گەورەکردنی ژێرخانی ئابووریدا، واتە بە پێچەوانەی خۆرئاواوە زانست‌و بازاڕ هەمیشە دوو جێگای دوور‌و جیاوازبوون. زانست هەرگیز نابێتە هێزێکی کۆمەڵایەتی گرنگ گەر نەبێتە هێزێکی بەرهەمهێن، واتە کار له‌بازاڕ‌و شێوازی بەرهەمهێنان‌و مەسرەفکردن نەکات. پەیوەندی زانست‌و ئابووری له‌خۆرئاوادا پەیوەندییەکە کە تەواوی سیستمی کەپیتالیستی له‌سەر راگیراوە، واتە زانست ئەو ژێرخانە گەورەیە نوێدەکاتەوە کە سەرمایە‌و کەپیتال له‌ناویدا دەگەڕێت‌و بەبێ رۆڵی زانست، سیستمی بەرهەمهێنان‌و ستراکتوری بازاڕ نوێ نابنەوە. واتە زانست له‌کۆمەڵگای ئێمەدا هەردەم شتێکی دەرەکی بووە، کاریگەری له‌سەر ئابووری‌و سیاسەت نەبووە، لێرەوە هێزە کۆمەڵایەتی‌و پێداویستییە مێژووییەکەی له‌نزمترین ئاستێکدایە کە دەشێت خەیاڵی مرۆڤ بیگرێت. لێرەوە جیاوازی بنەڕەتی نێوان کەپیتالیزم له‌خۆرئاوا‌و کەپیتالیزم له‌وڵاتانی وەک ئێمەدا له‌وەدایە، کەپیتالیزمی خۆرئاوایی هەردەم له‌پەیوەندییەکی بەتیندا بووە له‌گەڵ زانستدا، مەرجی مانەوەشی وەک هێزی باڵادەست له‌وەدایە کە نوێبوونەوە بەردەوامەکەی له‌زانستەوە سەرچاوەدەگرێت. بەپێچەوانەی کەپیتالیزمی خۆرهەڵاتییەوە، کە هێشتنەوەی کۆمەڵگا له‌دۆخی بێئاگاییدا‌و دەرکردنی هەموو چەشنە هوشیارییەکی نوێگەر مەرجی سەرەکی باڵادەستییەتی. بەکورتی هێزێکی کۆمەڵایەتی راستەقینە له‌کۆمەڵگای ئێمەدا نییە پێویستی بە زانست بێت، له‌کاتێکدا له‌خۆرئاوادا زانست هەردەم له‌ژێر گوشاری بازاڕ‌و بازاڕ هەردەم له‌بەردەم گوشاری زانستدایە. ئەمە کارێکی کردوە سیستمەکە بۆ مانەوە‌و بەردەوامی‌و ئیشکردن پێویستی بە زانست بێت نەوەک بە دین.

رەهەندی سێهەم: زانست وەک هێزێکی چاوەدێری عەقڵی بەسەر خودی تێفکرینەوە له‌خۆرهەڵات‌و له‌کولتوورە هاوشێوەکانی وەک کولتووری ئێمەشدا له‌دایک نەبووە. هەموو بیرکردنەوەیەک بۆئەوەی بتوانێت گەشەبکات دەبێت هەمیشە خۆی کۆنترۆڵبکاتەوە، عەقڵ له‌یەککاتدا دەتوانێت ببێتە هێزێکی کاریگەر بەوەی له‌پاڵ چاوەدێری‌و خوێندنەوەی دونیاوە، بەردەوام کۆنترۆڵی خۆی‌و میتۆدەکانی خۆی بکاتەوە... ئەوە گرنگترین‌و شۆڕشگێڕانەترین‌و رادیکالانەترین سیفەتی عەقڵە. هەر کات عەقڵ توانای گومانی له‌خۆی نەما، توانای نوێبوونەوەشی نامێنێت... زانستیش له‌دوو بنەمای بنەڕەتی دروستدەبێت، گومان‌و گۆڕینی بەردەوامی کێشە‌و پرسیارەکان. لێرەوە زانست له‌کولتووری ئێمەدا چەکە هەرە گرنگەکەی خۆی پێ نییە کە له‌ڕێگایەوە هەم خۆی‌و هەم جیهان نوێدەکاتەوە، کە چەکی سانسۆر‌و کۆنترۆڵی خۆ بەخۆی خودە. ونبوونی ئەم رەهەندەش وادەکات زانست کایەیەکی خاو‌و هێواش‌و موحافەزەتکاربێت

له‌مجۆرە دۆخەدا کە زانست هیچ ئامادەگییەکی فیکری‌و بونیادی نییە، هێشتا کۆمەڵگایەک دروست نەبووە پێویستی بەزانست بێت، ئیدی زانست گەلێک خێرا مانا‌و وەزیفە‌و بایەخی خۆی له‌دەستدەدات. زانست له‌جۆرە خورافەتێکی نەتەوەییەوە دادەبەزێت بۆ ئاستێکی بچوکتر‌و کورتدەبێتەوە بۆ کایەیەک کە مرۆڤ تێیدا شەهادە وەردەگرێت، شتێک له‌دیکۆر‌و ئەکسسواری شەخسی بۆ کاراکتەری خۆی زیاددەکات. واتە له‌وە دەکەوێت ئەو جێگایە بێت کە کۆمەڵگا له‌ڕێگایەوە جیهانبینی خۆی دروستدەکات‌و دەبێت بەو جێگایەی کە کەسانێک جۆرە ئیش‌و وەزیفە‌و ناوێکیان لێ دەستدەکەوێت

شەست ساڵی رابوردوو‌ و دوای دەستپێکردنی قۆناغی پۆست کۆلۆنیالی له‌کۆمەڵگاکانی ئێمەدا، زانست قۆناغێکی گەورەی پاشەکشەی بە خۆیەوە بینی. سیحری زانست وەک هێزێکی رزگارکەر شوێنی خۆی له‌دەستدا‌و زانست له‌وە کەوت بایەخێکی ستراتیژی هەبێت. «ستایشی زانست‌و بەرز راگرتنی» کە له‌ساڵانی بیست‌و سیدا له‌زاری شاعیرانی کوردەوە دەمانبیست، کۆتایی دێت‌و له‌بری ئەوە گەڕانەوە بۆ ستایشی نەتەوە‌و سەرۆک‌و نیشتیمان دەستپێدەکات. بەجۆرێک دەتوانم بڵێم ساڵانی گەشەی ناسیونالیزمی کوردی‌و له‌ڕۆژانی باڵادەستی حیزبە ناسیونالیستییەکانی ئێمەدا، زانست‌و نرخە بەرزەکانی تەواو دەکشێنە دواوە‌و بوونێکیان له‌سەر نەخشەی کۆمەڵایەتی نامێنێت. لێرەدا گۆڕانکارییەکی گرنگ له‌شوێن‌و مانای زانستدا دەبینین. له‌سەرەتای سەدەی بیستدا زانست وەک هێزێکی رزگارکەر سەیردەکرا، کە رزگاری بێ زانست کاری نەکردەبوو... ئەمە قۆناغە تەنویری‌و گرنگەکەی رۆشنبیریی کوردییە کە کەسانی وەک ئەحمەد موختار‌و حەمدی‌و پیرەمێر‌و قانیع پێشڕەوایەتی دەکەن، له‌دوایی ساڵانی شەست‌و دوای سەرهەڵدانی بزوتنەوەی چەکدار، زانست دەچێتە دواوە‌و بایەخدان بەزانست دەگوازرێتەوە بۆ دوای رزگاری، واتە ئەو گوتارە سەرهەڵدەدات کە کۆمەڵگا سەرەتا بە چەک خۆی رزگاردەکات‌و دواتر دەتوانێت بایەخ بە گەشە‌و پەرەسەندنی زانستی بدات. ئەم گۆڕینەی جێگای زانست‌و ئەم دەستکارییە ترسناکەی شوێنی له‌پرۆسێسکردنی رزگاری مرۆڤدا یەکێکە له‌هەرە ترسناکترین لابەلابوونەوە گەورەکان‌و هەرەسە تراژیدییەکانی هوشیاری کوردی له‌سەدەی بیستدا. زانست له‌سەرەتادا کە وەزیفەیەکی خورافی پێدەبەخشرێت، دواتر ئەو وەزیفە‌و خەیاڵەشی لێدەسێنرێتەوە‌و له‌کایەی کۆمەڵایەتی‌و سیاسی دەکرێتە دەرەوە‌و دەبێت بە کایەیەکی شەخسی کە ئینسانەکان بۆ سوودی تایبەتی‌و بۆ شوێنگیری له‌سیستمی ئیداریدا بەکاریدەهێنن. ئەم لاوازبوونەی جێگای زانست بە دوو هێزی زەبەلاح‌و خورافەتساز پڕدەکرێتەوە کە سیاسەت‌و دینە. له‌گەڵ دەرکردنی زانستدا ئەو زەمینەیە دروستدەبێت کە جۆرێک له‌قارەمانی سیاسی دروستببێت کە شتێک بە مۆدێلی قارەمانەوە له‌مۆدێرنەدا گرێی نادات. وێنەی قارەمان دەگەڕێتەوە بۆ مۆدێله‌ کلاسیکییەکان، مرۆڤی ئازا چیتر ئەو کەسە نییە کە ئازایەتی عەقڵیی هەیە‌و هەڵگری هوشیارییەکی دژ‌و نوێنەری جیهانبینییەکی دیکەیە، بەپێچەوانەوە دەگەڕێتەوە بۆ قاڵبی دێرین‌و شێوەی جەنگاوەری تەقەکەر‌و دوژمنبەزێن وەردەگرێت. له‌په‌نجا ساڵی رابوردوودا وێنەی مرۆڤی ئازا‌و شۆڕشگێڕ له‌دونیای ئێمەدا پەیوەندییەکی تەواوی بە وێنەی مرۆڤی هوشیار‌و زانستخواز‌و داهێنەرەوە نەبووە، بەڵکو درێژکراوەیەکی ترسناکی وێنە هەرە کلاسیکییەکانی ئازایەتی‌و جەنگاوەریی بووە

«درێژەی هەیە»

کاتێک پۆستاڵ حوکمدەکات و کاتێک تفەنگ قسەدەکات

مەریوان وریا قانیع، ئاراس فەتاح، بەختیار عەلی

ئەوەی ئەمڕۆ سەیری کوردستان بکات دەزانێت ئەم وڵاتە بووە بە سەربازگەیەکی گەورە، بە پانتاییەکی ئەمنی زەبەلاح، بە جوگرافییایەکی تەنراو بە چەکدارەکانی حیزب و بە فەزایەک پڕ لە تیرۆر و ترساندن. پێدەچێت دەسەڵاتدارانی کوردستان جگە لە پرۆژەیەکی چەکدارانەی ڕووت، جگە لە تەنینی شارەکانی کوردستان بە سەربازە گوێڕایەڵەکانی خۆیان و جگە لە زمانی تیڕۆرکردنی کۆمەڵگا ھیچ پرۆژەیەکی تریان بۆ وەڵامدانەوەی داخوازی و ناڕەزاییەتییەکانی کۆمەڵگای ئێمە پێنەمابێت. ئەوەی ئێستا دەیبینین داڕشتنەوەیەکی سەربازییانەی سەرجەمی ئەو پەیوەندییانەیە کە دەسەڵاتدارنی کوردستان بە کۆمەڵگای کوردی و بە ھێزەکانی دەرەوەی خۆیانەوە گرێدەدات. ئەوەی دەیبینین پەلاماردانی ئەو ئەگەرەیە کە سەرجەم سیستمە دیکتاتۆرییە ترساوەکان پەنای بۆ دەبەن، کە ئەویش پڕکردنی شەقام و کوچەکانە بە چەکدارگەلێکی ترسنۆک کە جوامێریان لەوەدا کورتدەبێتەوە پەلاماری خەڵکی مەدەنی بدەن، تاکە قارەمانێتیان ئەوەیە شەق لە گەنجانی زانکۆ و کتێب و مامۆستاکانیان ھەڵدەن. ئەم پاڵەوانە تازانە کە حیزب بۆ تۆقاندنی کۆمەڵگا پەروەردەی کردوون، درێژکراوەی ئەو لەشکرەن کە شەڕی دزێوی ناوخۆیان ئەنجامدا، ئەمڕۆش وەک ڕۆبۆت بە ئەمری ژەنراڵە حیزبییەکانیان تەقە لە ژیان و هیوا و چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگای ئێمە دەکەن. ئەمانە بوون بە پەرژین بۆ ئەو سامان و سەروەتە زەبەلاحەی دەسەڵاتداران لەسەر حیسابی کۆمەڵگا کۆیانکردۆتەوە و پاشماوەی سەرسفرەکەش بۆ ئەم نۆکەر و بەکرێگیراوانە جێدەهێڵن. ئەگەر جاران شەڕی ئەوان تەنھا شەڕی دوو ھێزی سیاسی بووبێت لەگەڵ یەکدا، ئەوا ئەم شەڕەی ئەمڕۆ شەڕی ناوخۆ نییە، بەڵکو شەڕی نێوان هێزێکی دیکتاتۆری و دەسەڵاتێکی تیڕۆریستی خۆسەپێنە، لەگەڵ هەموو کۆمەڵگادا بەگشتی و بەتایبەت لەگەڵ ئەو نەوە گەنجەدا کە نائومێدبوون لە دەسەڵاتداران بردونیەتە سەر شەقامەکان.

ئەم پرۆژە سەربازییە ڕووت و ئەم عەقڵییەتە سیاسییە تیرۆرکارە، کۆمەڵێک مانای ترسناکی ھەیە. لەپێش ھەمووانەوە مردنی سیاسەت وەک چالاکییەکی ھێمن و مەدەنیی بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و ململانێ کۆمەڵایەتییەکان. ئەمە مردنی سیاسەتە وەک چالاکییەک بۆ ئاڵوگۆڕی بۆچوون و تێگەیشتنی جیاواز دەربارەی ئەو کێشانەی ڕووبەڕووی کۆمەڵگا دەبنەوە. ئەم پرۆژە سەربازیی و عەقڵییەتە سیاسییە تیڕۆرئاسایە مانای ئەوەیە دەسەڵاتداران نەک تەنھا بەرنامەیەکی سیاسی تایبەتیان نییە بۆ وەڵامدانەوەی کێشەکان و مامەڵەکردن لەگەڵ تەحەداکاندا، بەڵکو ھاوکات دەیانەوێت بەزەبری تفەنگ و پۆستاڵ و کوتەکی جەلادەکانیان ئەم بێبەرنامەییەی خۆیان بەسەر کۆمەڵگای ئێمەدا بسەپێنن و ھەموو توانای بەرگریکردنی مەدەنی و ھێزی ئۆپۆزیسیۆنبوون لە دونیای سیاسی ئێمەدا تێکبشکێنن. ئەم پرۆژە سەربازییە ڕووتە پرۆژەی بەرپاکردنی جەنگێکی ڕاستەوخۆیە لەگەڵ بەشێکی گەورەی کۆمەڵگای ئێمەدا، ئەمە جگە لەوەی خستنەژێرپێی بەھاو جەوھەری ئەو خەباتە دیموکراسییەیە کە پتر لەسەدەیەکە مرۆڤی کورد لە پێناویدا قوربانی دەدات. گۆڕینی ئەزموونی حوکمی کوردی، بۆ ئەزموونێکی عەسکەریی و تیرۆریستیی کە بەزەبری پۆستاڵ و کوتەک و خوێنڕێژیی حوکمدەکات، شەرعییەتێکی گەورە دەدات بە پۆستاڵ و کوتەکی داگیرکەرانی کوردستان و ھاوکاتیش خەباتی دیموکراسی گەلی کوردستان لە مانا راستەقینەکانی خۆی دادەماڵێت. ھەبوونی دەسەڵاتێکی کوردی کە بەمجۆرە مۆراڵ و ئەخلاقیاتە فاشیستییە ڕەفتار لەگەڵ کۆمەڵگای خۆیدا بکات، نیشانەی ئەوەیە کە ئەم دەسەڵاتەی ئەمڕۆ هێندەی جگەرگۆشەی کولتووری سیستمە فاشییەکانی خۆرهەڵاتە و دۆستایەتی لەگەڵ دیکتاتۆرەکانی ناوچەکەدا ھەیە، ئەوەندە بەرهەمی ڕۆحە دیموکراسی و ئازادیخوازەکەی خەباتی گەلی کوردستان نییە. لێرەوە پیادەکردنی سیاسەتی پۆستاڵ و زمانی فیشەک و پڕکردنی شارەکانی کوردستان و تەنینی کوچە و کۆڵانەکانی بە چەک و چەکداری نەناسراو و بێشوناس، گەورەترین نیشانەی خیانەتە لە جەوهەری دیموکراسییانەی خەباتی خەڵکی کوردستان خۆی.

لێرەدا دەمانەوێت بەبیری دەسەڵاتدارانی کوردستانی بھێنینەوە کە وازھێنان لەم پڕۆژە سەربازییە تیرۆریستییە و گەڕانەوە بۆ سیاسەتکردن وەک چالاکییەک کە پێکەوەبوونی کۆمەڵایەتیمان ڕێکدەخات و ئازادیی بیرکردنەوە بەھەمووان دەبەخشێت، تەنیا ڕێگایە کە دەشێت بتوانێت مانەوەی ئەوان لە ژیانی سیاسیدا زامنبکات. دەنا ئەم عەقڵیەتە سەربازییە سەرچڵ و موغامیرە جگە لە گەیاندنی کۆمەڵگای ئێمە بە لێواری وێرانبوونێکی سەرتاسەری، بە ھیچ شوێنێکی ترمان ناگەیەنێت. سەرباز و پۆستاڵ دەشێت بۆ ماوەیەک تەمەنی سیاسی دیکتاتۆرییەت درێژبکەنەوە، بەڵام دوا مەرگی ئەمجۆرە سیستمە، مەرگێکی ترسناک و تراژیدی دەبێت، کە بەیەکجار و بۆ هەتاهەتایە خۆیان و جەلادەکانیان فڕێدەداتە دەرەوەی مێژوو. هیچ هێزێک نییە توانیبێتی بە دەسەڵاتی پۆستاڵ و زمانی فیشەک تاسەر حوکمبکات. هیچ هێزێکیش نییە پۆستاڵ و فیشەکی بەکارهێنابێت و توانیبێتی خۆی لە نەفرەتی مێژوو بپارێزێت. هەموو ئەو دیکتاتۆر و بنەماڵە و حیزبانەی فیشەک و کوتەک و ئەشکەنجە تەنیا چەکیان بوون، کۆتایی ترسناکیان بۆ سەرکردە و بکەر و نۆکەرەکانیان زامنکردوە. دەسەڵاتی کوردی کە لە ساڵانی ڕابردوودا ڕۆژ بە ڕۆژ لە خەڵک دوورکەوتۆتەوە و لەم ڕۆژانەی ڕابردووشدا ڕۆژ بە ڕۆژ ناشیرینتر بووە، تەنیا سییەکی ڕاستەقینە کە ئێستا لێوەی هەناسە دەدات، لوولەی تفەنگی چەکدارەکانێتی. ئەمەش دەرەنجامی گوێنەگرتن و غروری سەرانی ئەم حوکمە بووە کە خۆیان لەسەروو کۆمەڵگای ئێمە و بەدوور لە گەشە ناوەکییەکانی زانیوە.

بێگومان ئەو پرۆژە سەربازییە ڕووتە تەنھا سیاسەتی وەک چالاکییەکی گرنگ نەکوشتوە، بەڵکو ترسناکتر لەمە ئەوەیە کە ھەموو ئەو بەھا ئینسانیانەشی وێرانکردوە کە ئینسان وەک بوونەوەرێکی خاوەن ماف و خاوەن ڕێز و خاوەن کەرامەت وێنادەکات. لەچەند ڕۆژی ڕابردوودا بینیمان چەکدارە ڕۆبۆتئاساکانی حیزب چۆن تەعەدای گەورە و دەستدرێژی بێشەرمانە دەکەنە سەر ئینسانەکانی ئەم کۆمەڵگایە، چۆن گەنجانی وڵات لەناو شەقام و گۆڕەپان و زانکۆ و تەنانەت ماڵەکانیشیاندا ڕاودەنێن و دەگرن و ئازار ئەدەن و سوکایەتیان پێدەکەن. بەجۆرێک چیتر ئێمە بۆمان نییە شانازیی بەسەر ئەم نەوەیەدا بکەین و پێیان بڵێین «ئێوە بەعستان نەبینیوە»، ئەوەی ئەم نەوەیە بەدەست ژەنراڵ و ڕۆبۆتەکانی حیزبەوە دەیچێژێت و ئەو ئازارە زۆرەی ڕۆژانە دەیکێشێت، لەوە کەمتر نییە کە ئێمە بەدەست بەعسەوە بینیمان. ئەم شەپۆلی سوکایەتیپێکردنە نوێیە، بەردەوامیدانێکی ھەمەلایەنە بە کولتووری خۆ بەموقەدەس زانین کە بە هۆیەوە دیکتاتۆر و ژەنراڵە یاوەرەکانیان خۆیان وەک ئاغا و کۆمەڵگاش وەک کۆیلەیەکی بێنرخ و بێمانا دەبینن. ئەوان ڕێز نەک تەنھا بۆ ئینسان و کۆمەڵگای ئێمە دانانێن، بەڵکو ڕێز بۆ ئەو مێژووە پڕخەبات و پڕتێکۆشانەی میللەتی ئێمەش دانانێن کە سەدەیەکی ڕەبەق بۆ ئازادی جەنگیوە.

ھیچ شتێک ئەم سوکایەتیکردنە تاریکە بە ئینسان بەو ڕادەیە بەرجەستە ناکات وەک ئەشکەنجەدانی ئەوانەی کە دەکەونە دەست چەکدارەکانی حیزب. ئەوەی ئێمە دەیبینین دروستکردنی کولتووری ئەشکەنجەیە بەمانا ھەرە ناشیرینەکەی، ئەشکەنجەیەک دەسەڵات نەک تەنھا نایەوێت بیشارێتەوە، بەڵکو ئاکارێکی شانۆیی پێدەبەخشێت و بەھەموو کۆمەڵگای ئێمەی نیشاندەدات و بێشەرمانە دەیخاتەڕوو. لەمەشدا دەسەڵاتدارانی کوردستان نەک تەنھا خیانەتێکی گەورە لە ھەموو ڕووکارە ئینسانییەکانی خەباتی دورودرێژی میللەتی ئێمە دەکەن، بەڵکو خیانەت لەھەموو ئەو بەیاننامە نێودەڵەتیانەش دەکەن کە ئەشکەنجەدانی ئینسان بە تاوانێکی گەورە دەناسێنن. ھەموو ڕێککەوتنامە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ ئەشکەنجەدان بەھەموو شێوەیەک یاساغدەکەن. ئەم یاساغکردنە نەک تەنھا یەکێکە لە مافە ھەرە سەرەکییەکانی ناو جاڕ و بەیاننامەکانی مافەکانی مرۆڤ، بەڵکو یەکێکە لەو مافە ھەرە گرنگانەش کە بەھیچجۆرێک و لەژێر ھیچ ھەلومەرجێکدا قابیلی باز بەسەردادان و ژێرپێنان نین. ئەم کولتووری ئەشکەنجەیە بە ئاشکراو بەرەزامەندی و بەپێی سیاسەتێکی ئاڕاستەکراو لەلایەن سەرانی گەورەی حیزبەوە و بەرەزامەندی سەرۆکی حکومەت و هەموو کابینەکەی دەچێت بەڕێوە.  بەرپرسیارێتی هەر زللەیەک و هەر شەقێک کە لە گەنجان و رۆژنامەنووسان و نوسەران هەڵدەدرێت، بەپلەی یەکەم لە ملی سەرۆکی حکومەتدایە. ئەو لە بەرنامەی هەڵبژاردنیدا دەیان وەعدی گەورەی دیموکراسی بەخەڵک دا و ئێستا توانای جێبەجێکرنی فاریزەیەکیشی لەو وەعدانە نییە. ئەم بێدەسەڵاتیەش لەوەدا بەرجەستە دەبێت کە هێزەکانی ئەم دوو دەستە حیزبییە بە بەرچاوی هەموو دونیاوە، ڕۆژانە کولتووری تیرۆر بەرھەمبھێنن و بەشێوەیەکی سیستەماتیکی خەڵک ئەشکەنجەبدەن، چالاکوانان بفڕێنن، کەناڵەکانی راگەیاندن کاولبکەن و بسووتێنن، هەڕەشە لە ڕۆژنامەنووسان بکەن، مامۆستایان و خوێندکارانی زانکۆ ئەشکەنجەبدەن، جەلادەکانیان سوکایەتی بە نوسەران و خەڵکی قەڵەمبەدەست بکەن، کامێراکان بشکێنن، فۆتۆگرافەکان برینداربکەن، پەلاماری حەرەمی زانکۆ بدەن، زانکۆ و قوتابخانەکان بە شەق دابخەن. هەر سەرۆکی حکومەتێک ئەمەی قبووڵ بێت، نەوەک بە دیموکراسییەت نامۆیە، بەڵکو بە ئاشکرا ھەموو پرەنسیپە کۆمەڵایەتی و ئینسانییە سادەکانی پێشێلکردووە. ھەر سەرۆک وڵاتێک یان ھەرێمێک ئەمەی قبووڵ بێت، دەبێت چاوەڕوانی ئەوە بێت ڕۆژێک بچێتە ناو سنووقی تاوانباران، ئەو سنووقەی پێش ئەوان چەندین زاڵم و خۆێنڕێژی تر لێوەی ئیفادەیان لێوەردەگیرا.

لەھەر شوێنێک ئەشکەنجەدان ھەبێت لەوێ دەسەڵاتێکی تیرۆریستیی ترسناک ھەیە. ئەشکەنجەدان و ترساندن و بەڵتەچێتی بەھەموو مانایەک دەرکەوتی ھەرە ئاشکرای نەخۆشکەوتنی دەسەڵاتن. ئەوەی مایەی خەم و نیگەرانی گەورەی ئێمەیە ئەو ڕاستییەیە کە دەسەڵاتدارنی کوردستان لە لەشکرێکی گەورە لە ئینسانی دڵڕەق و ئەشکەنجەدەر ئۆردویەکی گوێڕایەڵیان دروستکردوە کە ئامادەن ھەموو ئیھانە و سوکایەتییەک بە ئینسان و بە کۆمەڵگا بکەن و دەسەڵات چۆنی ویست ئاوا ئینسانەکان ئەشکەنجەبدەن. ئەمانە هێزێکن منداڵی کۆمەڵگایەکی مەدەنی نین، بەڵکو وەک کەتائیبەکانی قەزافی و وەک فیدائییەکانی سەدام کۆیلەی ملکەچی ئاغاکانیانن.
بەبڕوای ئێمە، ئەشکەنجەدان و لێدان تەنھا بەشێک نین لە سیاسەتی بەرھەمھێنانی ترس، بەڵکو بەشێکن لە سیاسەتی بنیاتنانی دەسەڵاتدارێتییەکی تیرۆریستی، دەسەڵاتدارێتییەک کە بێنرخکردنی ئینسان و گۆڕینی بۆ بوونەوەرێکی بێماف و بێڕێز و بێکەرامەت لە ستراتیژیایەتی. سیاسەتی ترساندن و ئەشکەنجەدان ھەرگیز سیاسەتێکی تەنھاش نییە، بەڵکو بەشێکی بچوکە لە سیاسەتێکی بەرفراوان کە بێنرخکردنی ئینسان و تەماشاکردنی کۆمەڵگا وەک گاگەل بزوێنەرێتی. مەبەستی سەرەکی ئەشکەنجە ئەوە نییە جەستە برینداربکات، بەڵکو ئەوەیە ڕۆحی تەسلیمبوون لە ئینساندا دروستبکات، ڕۆحێکی ترساو و بێوزە و بێئیرادەش لە کۆمەڵگادا بچێنێت. ئەمڕۆ دەسەڵاتدارانی کوردستان چونەتە قۆناغێکەوە ئینسانی ئێمە وەک ئاژەڵ و کۆمەڵگای ئێمەش وەک گاگەل تەماشادەکەن و هیچ نرخ و بەهایەکیش نە بۆ ئینسانییەتی ئینسان و نە بو بەھاکانی کۆمەڵگا دانانێن. مەبەستی سەرەکیشیان لەم سیاسەتە بریتییە لە وێرانکردنی ئیرادەی یاخیبوون و سەربەخۆبوون و ڕێزگرتن لە ئینسانی ئێمەدا. بەڵام ئەوەی پێیانوابێت خەباتی بێوچان و بەرەنگاریی بێسنوور دژ بەم سیاسەتە دەوەستێت و مرۆڤی ئێمە تەسلیمی ئەو وێنەیە دەبێت کە ئەوان کێشاویانە، ئەوا ئەمە دوا هەڵەی گەورەی ژیانیان دەبێت.

ئەم ھەموو پێشھاتە کارەساتئامێزانە ئێمە ناچاردەکەن لەھەمووکات زیاتر پێ لەسەر ھەموو ئەو پرنسیپانە دابگرین کە ئینسان وەک بوونەوەرێکی خاوەن ماف و خاوەن ڕێز و خاوەن کەرامەت تەماشادەکات. ئێمە بە ئەرکی خۆمانی دەزانین لەھەمووکاتێک زیاتر دژ بەم پرۆژە سەربازییە ڕووتە کاربکەین، لە ھەموو کاتێک زیاتر ڕێگریی بکەین لە پڕۆژی دروستکردنی سیستەمی تیرۆر لە وڵاتەکەماندا. بڵاوکردنەوەی ئەو ھەموو سەرباز و چەکدار و پیاوە دڵڕەقانە لە فەزای مەدەنی شار و ناوچەکانی کوردستاندا کارێکە بە ئاراستەی بەهێزکردنی دەسەڵاتی هێزە فاشیستەکان و بنیاتنانی دەسەڵاتدارێتییەک کە تەنھا تیرۆر پارێزەری بێت.

کارکردنی دەسەڵاتداران بۆ  دیلکردنی سەرتاسەری کۆمەڵگا،  بۆ بە بارمتەگرتنی شارێکی گەورە و خەباتگێڕی وەک سلێمانی، بۆ پەلاماردانی دڕندانە بۆ گەنجە نائومێد و بەدبەختەکانمان لە هەموو شارو شارۆچکەکانی دیکەدا، دروستکردنی دۆخێکیش کە ئەم ناوچەیە بەدرێژایی مێژووی خۆی نە لەسەردەمی داگیرکردنی ئینگلیز و نەلەسەردەمی داگیرکردنی بەعسدا بەخۆیەوە نەبینیوە،  وادەکەن هەموو توانای شەخسی و توانای قەڵەمی خۆمان بۆ دژایەتیکردنی ئەم شەپۆلە فاشیستییە لە کوردستان بخەینە کار و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەم هێزە فاشییەدا، کە لەهیچ زمانێکی قسەکردن تێناگات و تەنیا تینووی توندوتیژی و خوێن و ئەشکەنجەدانە، بە ئەرکی سەرەکی خۆمان بزانین. پێشمان وایە ئەوە بەتەنیا ئەرکی ئێمە نییە وەک نوسەر، بەڵکو ئەرکی ھەموو ئینسانێکە ھەست بە نرخ و بەھا و کەرامەتی خۆی و کۆمەڵگاکەی بکات.